तिहार नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, धार्मिक आस्था, सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक आत्मीयतासँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो । दसैँपछिको दोस्रो ठूलो चाडका रूपमा मनाइने तिहारलाई उज्यालो, फूल, रंग, संगीत, सम्बन्ध र उत्साहको पर्वका रूपमा पनि चिनिन्छ । यस पर्वलाई दीपावली तथा यमपञ्चक नामले समेत चिनिन्छ ।
तिहार केवल घरमा दियो बाल्ने, झिलिमिली बत्ती लगाउने, देउसी–भैलो खेल्ने र मिठाई खाने पर्व मात्र होइन । यो मानिस र प्रकृति, मानिस र पशुपक्षी, दाजुभाइ र दिदीबहिनी तथा परिवार र समाजबीचको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने सांस्कृतिक अवसर पनि हो ।
तर पछिल्लो समय तिहार मनाउने शैलीमा देखिएको परिवर्तन, बढ्दो खर्च, पटाकाको प्रयोग, ध्वनि र वायु प्रदूषण, जुवातास तथा देखासिकीले यस पर्वको मौलिकता र सामाजिक उद्देश्यमा प्रश्नसमेत खडा गर्न थालेको छ । 
१. तिहार किन मनाइन्छ ?
तिहार मनाउनुका पछाडि धार्मिक, पौराणिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक कारणहरू छन् । हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार तिहार यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित पर्व हो ।
पौराणिक कथाअनुसार यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको घरमा पाँच दिन बसेका थिए । त्यस समयमा यमुनाले दाजुको आदर–सत्कार, पूजा तथा सम्मान गर्दै दीर्घायु र सुखसमृद्धिको कामना गरेकी थिइन् । यही घटनाको सम्झनामा यमपञ्चक मनाउन थालिएको हो भन्ने धार्मिक विश्वास छ । यसै कारण तिहारको अन्तिम दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाई दीर्घायु, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा बसेको मानिन्छ । 
अर्कोतर्फ, तिहारलाई धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ । मानिसहरूले घर, आँगन र वरपरको वातावरण सफा गरी दीप प्रज्वलन गरेर लक्ष्मीको स्वागत गर्छन् । धार्मिक विश्वासअनुसार सफा, उज्यालो र व्यवस्थित घरमा लक्ष्मीको बास हुन्छ भन्ने मान्यता रहेको छ ।
तिहार मनाउनुका प्रमुख उद्देश्यहरू ः
ड धार्मिक उद्देश्यः देवी लक्ष्मीको पूजा, यमराजको सम्मान तथा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्नु ।
ड्ड सामाजिक उद्देश्यः परिवार, आफन्त, छरछिमेक र समुदायबीच आत्मीयता तथा सद्भाव बढाउनु ।
ड्ड प्राकृतिक उद्देश्यः काग, कुकुर, गाई र गोरुजस्ता पशुपक्षीप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु ।
ड्ड सांस्कृतिक उद्देश्यः देउसी–भैलो, मौलिक गीत, नृत्य, फूलमाला र परम्परागत खानपानको संरक्षण गर्नु ।
ड्ड आर्थिक उद्देश्यः कृषि उत्पादन भित्र्याएपछिको खुसी साट्नु, व्यापार व्यवसायमा चहलपहल बढाउनु र आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाउनु ।
यस अर्थमा तिहार धार्मिक आस्था मात्र नभई प्रकृति, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धलाई जोड्ने बहुआयामिक पर्व हो ।
२. तिहार कहिलेदेखि मनाउन सुरु गरिएको हो ?
तिहारको सुरुवात कहिले र कुन वर्षबाट भएको हो भन्ने विषयमा ऐतिहासिक रूपमा यकिन प्रमाण उपलब्ध छैन । त्यसैले तिहार यति वर्षअघि नै सुरु भएको हो भनेर ठोकुवा गर्नु उचित हुँदैन ।
तिहार नेपालमा मनाइने दीपावली परम्परासँग सम्बन्धित छ । दीपावली वा दिवालीको इतिहास प्राचीन दक्षिण एसियाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ । इतिहाससम्बन्धी अनुसन्धानमा इस्वी संवत्को पहिलो केही शताब्दीमै दीपोत्सवसँग सम्बन्धित परम्पराका उल्लेख भेटिने चर्चा गरिएको छ । छैटौँ–सातौँ शताब्दीका ग्रन्थ तथा साहित्यमा पनि दीपावलीसँग सम्बन्धित सन्दर्भ पाइन्छन् । 
नेपालमा भने तिहारले आफ्नै विशिष्ट सांस्कृतिक स्वरूप विकास गरेको छ । विशेषगरी काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार, लक्ष्मी पूजा, गोरु पूजा, म्हः पूजा र भाइटीकाजस्ता परम्पराले यसलाई अन्य क्षेत्रको दीपावलीभन्दा पनि विशिष्ट बनाएका छन् ।
नेपालको कृषि जीवनसँग पनि तिहारको गहिरो सम्बन्ध छ । धानलगायतका बाली भित्र्याउने समयसँग यसको सम्बन्ध जोडिन्छ । खेतीपातीको मुख्य काम सम्पन्न भएपछि परिवार तथा समुदायले खुसी साटासाट गर्ने, घर सजाउने र मनोरञ्जन गर्ने अवसरका रूपमा पनि यो पर्व विकसित भएको देखिन्छ । 
त्यसैले तिहारको सुरुवातलाई कुनै एक व्यक्ति, घटना वा निश्चित वर्षसँग जोड्नुभन्दा यसलाई लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको धार्मिक तथा लोकसांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्नु बढी ऐतिहासिक हुन्छ ।
३. तिहारका पाँच दिनको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व
 पहिलो दिन ः काग तिहार
कागलाई यमराजको सन्देशवाहक मानिन्छ । यस दिन कागलाई पूजा गरेर खाना खाना दिइन्छ । यसले चराचुरुङ्गीप्रति सम्मान र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई देखाउँछ ।
 दोस्रो दिन ः कुकुर तिहार
कुकुरलाई सुरक्षा, इमानदारी र बफादारीको प्रतीक मानिन्छ । यस दिन कुकुरलाई टीका तथा माला लगाएर मिठो खानेकुरा खान दिएर सम्मान गरिन्छ ।
 तेस्रो दिन ः गाई तिहार तथा लक्ष्मी पूजा
गाईलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा सम्मान गरिन्छ । साँझ घरमा दीप प्रज्वलन गरी धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ । घरलाई फूल र बत्तीले सजाइन्छ ।
 चौथो दिन ः गोरु पूजा तथा म्हः पूजा
गोरु कृषिको महत्वपूर्ण सहयोगी भएकाले यसको पूजा गरिन्छ । नेवार समुदायमा म्हः पूजा गरी आफ्नै शरीर, आत्मा र जीवनको सम्मान गर्ने परम्परा छ ।
 पाँचौँ दिन ः भाइटीका
दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका, माला र मिठाई लगाइदिएर दीर्घायु तथा सुखसमृद्धिको कामना गर्छन् । यसले पारिवारिक सम्बन्ध र आपसी माया र आत्मियतालाई प्रगाढ बनाउँछ ।
४. तिहार मनाउँदा हुने फाइदाहरू
तिहारका सकारात्मक पक्षहरूलाई धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र वातावरणीय दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ ।
क) पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ
व्यस्त जीवनशैलीका कारण टाढिएका परिवारका सदस्यहरू तिहारमा एकै ठाउँमा भेला हुन्छन् । दाजुभाइ, दिदीबहिनी, आमाबुवा र आफन्तबीच भेटघाट तथा आत्मीयता बढ्छ । विशेषगरी भाइटीकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने काम गर्छ ।
ख) सामाजिक एकता र सद्भाव बढाउँछ
देउसी–भैलो खेल्ने, छिमेकीको घरमा जाने, शुभकामना आदानप्रदान गर्ने र सामूहिक रूपमा रमाइलो गर्ने गतिविधिले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ । जातजाति, भाषा, समुदाय र आर्थिक अवस्थाभन्दा माथि उठेर खुसी साटासाट गर्ने अवसर प्रदान गर्छ ।
ग) पशुपक्षी र प्रकृतिप्रति सम्मानको भावना विकास गर्छ
काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नुको सांस्कृतिक सन्देश मानिस प्रकृतिबाट अलग रहन सक्दैन भन्ने हो । पशुपक्षीले मानव जीवन र कृषि प्रणालीमा पु¥याएको योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु यस पर्वको सकारात्मक पक्ष हो ।
घ) मौलिक कला र संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ
देउसी–भैलो, मारुनी, परम्परागत गीत, नृत्य, सेलरोटी, फूलमाला र स्थानीय भेषभूषाले नेपाली संस्कृतिलाई जीवन्त बनाउँछन् । नयाँ पुस्ताले पुराना परम्परा सिक्ने अवसरसमेत पाउँछन् ।
ङ) आर्थिक गतिविधि बढाउँछ
तिहारमा फूल, माला, मिठाई, कपडा, खाद्यान्न, विद्युतीय बत्ती तथा अन्य सामग्रीको बिक्री बढ्छ । किसान, फूल उत्पादक, साना व्यापारी, घरेलु उद्योग, यातायात व्यवसायी र स्थानीय उद्यमीले आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन् ।
च) मानसिक खुसी र मनोरञ्जन प्रदान गर्छ
चाडपर्वले मानिसलाई दैनिक कामको तनावबाट केही समय मुक्त गराउँछ । परिवारसँग समय बिताउने, गीतसंगीतमा रमाउने र आपसी सद्भाव कायम गर्ने अवसरले मानसिक सन्तुष्टि प्रदान गर्न सक्छ ।
५. तिहार मनाउँदा देखिने बेफाइदा र चुनौतीहरू
तिहार आफैँमा नकारात्मक पर्व होइन । तर यसलाई मनाउने क्रममा अपनाइने केही गलत अभ्यासले व्यक्ति, परिवार, समाज र वातावरणमा नकारात्मक असर पार्न सक्छन् ।
क) अनावश्यक खर्च र आर्थिक बोझ
पछिल्लो समय तिहारमा आफ्नो आर्थिक हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ । महँगा बत्ती, सजावट, उपहार, लत्ताकपडा र भोजभतेरमा प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्तिले निम्न मध्यम तथा न्यून आय भएका परिवारलाई आर्थिक दबाबमा पार्न सक्छ ।
चाडपर्व खुसी साट्ने माध्यम हुनुपर्नेमा अरूलाई देखाउन र आफ्नो प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्न खर्च गर्ने माध्यम बन्नु चिन्ताको विषय हो ।
ख) जुवातास र आर्थिक जोखिम
तिहारमा रमाइलोका नाममा जुवातास खेल्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । कतिपय मानिसले मनोरञ्जनको सीमाभन्दा बाहिर गएर ठूलो रकम बाजी राख्ने, ऋण लिने र घरपरिवारको सम्पत्ति जोखिममा पार्ने गर्छन् । यसले पारिवारिक विवाद, आर्थिक संकट र सामाजिक विकृति निम्त्याउन सक्छ ।
ग) पटाका तथा आतसबाजीबाट वातावरण प्रदूषण
पटाका पड्काउँदा धुवाँ, धुलो, विषाक्त कण र ठूलो आवाज उत्पन्न हुन्छ । यसले वायु तथा ध्वनि प्रदूषण बढाउँछ । दम तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति, बालबालिका, वृद्धवृद्धा र जनावरलाई विशेष असर पर्न सक्छ ।
सन् २०२६ मा प्रकाशित एक अनुसन्धानले नेपालका छ प्रमुख सहरी क्षेत्रमा सन् २०२३ देखि २०२५ सम्मको तिहार आसपासको वायु गुणस्तर अध्ययन गरेको छ । अध्ययनअनुसार सन् २०२५ मा तिहारअघिको अवधिमा पीएम २.५ को औसत सांद्रता ६६.६४ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटर र पीएम १० को १४३.९६ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटर पुगेको थियो । यसले तिहारको समयमा वातावरणीय प्रदूषणलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने देखाउँछ । यद्यपि यो प्रदूषणको सम्पूर्ण कारण पटाका मात्रै हुन् भन्ने निष्कर्ष अध्ययनले दिएको छैन । 
घ) आगलागी र दुर्घटनाको जोखिम
पटाका, झिलिमिली बत्ती र विद्युत् उपकरणको असावधानीपूर्ण प्रयोगले आगलागी तथा दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ । विशेषगरी बालबालिकाले पटाका खेलाउँदा जल्ने, घाइते हुने र अन्य दुर्घटनामा पर्ने सम्भावना रहन्छ ।
ङ) पशुपक्षीलाई मानसिक तथा शारीरिक असर
तिहारमा पशुपक्षीको पूजा गरिए पनि पटाका र ठूलो आवाजका कारण कुकुर, बिरालो, गाईलगायतका जनावर त्रसित हुन सक्छन् । यसले उनीहरूको स्वास्थ्य र व्यवहारमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । यसरी पशुपक्षीको पूजा गर्ने तर व्यवहारमा उनीहरूलाई दुःख दिने प्रवृत्तिमा विरोधाभास देखिन्छ ।
च) देउसी–भैलोको मौलिकता हराउँदै जानु
पहिले देउसी–भैलोमा मौलिक गीत, संस्कृति, हास्यव्यङ्ग्य, सामाजिक सन्देश र सामूहिक सहभागिता हुन्थ्यो । तर कतिपय ठाउँमा यो परम्परा चन्दा उठाउने प्रतिस्पर्धा, अत्यधिक ध्वनि, अनावश्यक आर्थिक माग र व्यावसायिक मनोरञ्जनमा सीमित हुन थालेको छ ।
छ) सामाजिक विकृति र देखासिकी
सामाजिक सञ्जालमा महँगा सजावट, भोजभतेर र उपहार प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले देखासिकी बढाउन सक्छ । यसले मानिसहरूबीच अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र आर्थिक असमानताको अनुभूति सिर्जना गर्न सक्छ ।
६. आधुनिक समयमा तिहार मनाउने शैलीमा आएको परिवर्तन
समयसँगै तिहार मनाउने शैलीमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । पहिले माटोका दियो, तेलबत्ती, सयपत्री र मखमली फूल, घरमै बनाइएका परिकार तथा मौलिक देउसी–भैलोको विशेष महत्व हुन्थ्यो । अहिले ती परम्परासँगै विद्युतीय झिलिमिली बत्ती, आधुनिक सजावट, महँगा उपहार, सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर तथा भिडियो प्रदर्शन र व्यावसायिक मनोरञ्जनले स्थान पाएका छन् ।
प्रविधिको विकाससँगै चाडपर्व मनाउने शैली परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो । आधुनिक बत्तीको प्रयोग गर्नु वा नयाँ प्रविधि अपनाउनु गलत होइन । तर आधुनिकताको नाममा आफ्नो मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामाजिक मूल्यलाई बिर्सनु उचित हुँदैन ।
अर्कोतर्फ, चाडपर्वको नाममा हुने अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र खर्चले यसको मूल उद्देश्यलाई कमजोर बनाउन सक्छ । तिहारको वास्तविक सुन्दरता महँगा बत्ती र सजावटमा भन्दा परिवारको खुसी, आपसी सद्भाव र सांस्कृतिक एकतामा निहित छ ।
७. तिहारलाई सभ्य, सुरक्षित र वातावरणमैत्री कसरी बनाउन सकिन्छ ?
तिहारका सकारात्मक पक्षलाई जोगाउँदै नकारात्मक असर न्यूनीकरण गर्न व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैको जिम्मेवारी हुन्छ ।
१. पटाका र विस्फोटक सामग्रीको प्रयोग नियन्त्रण गर्ने ः वातावरण तथा जनस्वास्थ्यमा असर पार्ने पटाका र आतसबाजीको सट्टा माटोका दियो, परम्परागत दीप र सुरक्षित विद्युतीय बत्ती प्रयोग गर्नुपर्छ ।
२. आर्थिक मितव्ययिता अपनाउने : आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार चाडपर्व मनाउने र देखासिकी तथा अनावश्यक खर्चलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ ।
३. जुवातास र विकृति नियन्त्रण गर्ने :  मनोरञ्जनका नाममा हुने जुवातास, आर्थिक शोषण र अन्य सामाजिक विकृतिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ ।
४. मौलिक देउसी–भैलोको संरक्षण गर्ने :  स्थानीय भाषा, संस्कृति, लोकगीत, परम्परागत बाजागाजा र सामाजिक सन्देश समेटिएका देउसी–भैलोलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
५. पशुपक्षीप्रति वास्तविक माया देखाउने :  एक दिन पूजा गरेर मात्र होइन, वर्षभरि पशुपक्षीको संरक्षण, उचित आहार र सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ ।
६. स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने :  स्थानीय फूल, माला, माटाका दियो, मिठाई र घरेलु उत्पादन खरिद गर्दा स्थानीय किसान, उद्यमी तथा साना व्यवसायीलाई आर्थिक सहयोग पुग्छ ।
७. सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने :  चाडपर्वलाई जातीय, धार्मिक तथा वर्गीय विभाजनभन्दा माथि उठेर सबै समुदायबीच आत्मीयता बढाउने अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ ।
८. निष्कर्ष :  तिहारको वास्तविक महत्व के हो ?

तिहार केवल धार्मिक आस्था र परम्परामा सीमित पर्व होइन । यो नेपाली समाजको सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक सम्बन्ध, कृषि जीवन र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो ।
कागलाई खाना खुवाउनु, कुकुरलाई सम्मान गर्नु, गाई र गोरुको पूजा गर्नु, लक्ष्मीको आराधना गर्नु तथा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच टीका लगाउने परम्पराले मानव जीवनमा सहअस्तित्व, कृतज्ञता, प्रेम र पारस्परिक सम्मानको महत्व दर्शाउँछ ।
तर, विडम्बना के छ भने, पशुपक्षीको पूजा गर्ने पर्वमै पटाका पड्काएर उनीहरूलाई त्रसित बनाउने, समृद्धिको कामना गर्ने पर्वमै अनावश्यक खर्च र जुवातासमा धन नष्ट गर्ने तथा सामाजिक सद्भावको पर्वमै देखासिकी र प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्ति बढ्नु सकारात्मक संकेत होइन ।
कुनै पनि चाडपर्वको मूल्य त्यसमा कति पैसा खर्च गरियो, कति झिलिमिली बत्ती बालियो वा कति ठूलो भोजभतेर गरियो भन्ने आधारमा मापन हुनुहुँदैन । बरु त्यसले मानिसबीच कति प्रेम, सद्भाव र सहयोग बढायो, कति मौलिक संस्कृति जोगायो र समाजमा कस्तो सकारात्मक सन्देश दियो भन्ने आधारमा मूल्यांकन गरिनुपर्छ ।
आजको आवश्यकता तिहारलाई आधुनिकतासँग जोड्नु हो, तर मौलिकता गुमाएर होइन । आर्थिक हैसियतभन्दा बाहिर गएर खर्च गर्ने होइन, क्षमताअनुसार खुसी साट्ने हो । पशुपक्षीको पूजा गर्ने मात्र होइन, उनीहरूको संरक्षण गर्ने हो । देउसी–भैलो खेल्ने मात्र होइन, त्यसबाट सामाजिक चेतना र सांस्कृतिक पहिचानको सन्देश प्रवाह गर्ने हो ।
अन्ततः तिहारको वास्तविक उज्यालो घरमा बालिएका बत्तीमा मात्र होइन, मानिसको मनमा जागेको प्रेम, सद्भाव, सहिष्णुता, सहयोग र मानवतामा हुनुपर्छ । तिहारले दिने सबैभन्दा ठूलो सन्देश पनि यही हो—आफू खुसी हुने मात्र होइन, अरूलाई पनि खुसी बनाउने र प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्ने संस्कारको विकास गरौं ।